Diabeł tasmański (Sarcophilus harrisii) to mięsożerny torbacz z rodziny niełazowatych, występujący na wolności wyłącznie na australijskiej wyspie Tasmanii, a od 2020 roku także w ogrodzonym rezerwacie w Nowej Południowej Walii. Po wyginięciu wilka workowatego (wilkowora tasmańskiego) w 1936 roku jest największym współczesnym drapieżnym torbaczem. Osiąga wielkość niewielkiego psa, ma krępą, umięśnioną sylwetkę, czarne futro z białymi plamami na piersi oraz jeden z najsilniejszych zgryzów wśród ssaków w przeliczeniu na masę ciała.
Słynie z głośnego, przeszywającego pisku, agresji podczas wspólnego żerowania i kluczowej roli w ekosystemie jako padlinożerca, który oczyszcza tasmański las z martwych zwierząt i ogranicza rozprzestrzenianie się chorób. Prowadzi samotny, nocny tryb życia, ma doskonały węch i potrafi zarówno polować, jak i zjadać padlinę. Gatunek jest dziś zagrożony wyginięciem, głównie z powodu zakaźnego raka pyska (DFTD). Z około 53 tysięcy osobników w 1996 roku na wolności zostało w 2020 roku około 16 900.
Jak wygląda diabeł tasmański
Diabeł tasmański to krępe, masywnie zbudowane zwierzę o czarnym futrze z białymi plamami na klatce piersiowej i zadzie. Duża, szeroka głowa i silnie umięśniona przednia część ciała nadają mu charakterystyczną, przysadzistą sylwetkę. Przednie łapy ma nieco dłuższe od tylnych, a ponieważ siła skupia się w przedniej części ciała, porusza się nieco niezdarnie, kołyszącym krokiem.
Ma jeden z najsilniejszych zgryzów wśród lądowych drapieżników w przeliczeniu na masę ciała; siła zgryzu na kłach sięga około 553 N, co pozwala mu rozrywać mięso i kruszyć kości. Uzębienie i budowa czaszki przypominają te u hieny, co jest przykładem ewolucji zbieżnej. Żuchwa rozwiera się na kąt 75–80°, a silne mięśnie szyi i szczęk umożliwiają zwierzęciu pochłanianie całej zdobyczy, łącznie z kośćmi i futrem.
Dłonie diabła tasmańskiego kończą się pięcioma palcami zaopatrzonymi w niechowające się pazury, którymi kopie nory i chwyta pożywienie. Doskonały węch i długie wibrysy pomagają mu lokalizować zdobycz po ciemku, a w ogonie gromadzi zapas tłuszczu, więc zdrowe osobniki mają wyraźnie grube ogony. Dorosłe samce są większe od samic: duże samce ważą do 14 kg, a typowa dorosła samica 7–8 kg, jak podaje tasmański Departament Zasobów Naturalnych i Środowiska.
Dlaczego diabeł tasmański ma czerwone uszy?
Uszy diabła tasmańskiego czerwienieją, gdy zwierzę jest zestresowane albo podekscytowane. Skóra uszu jest cienka i prawie pozbawiona sierści, więc gdy napływa do niej krew, prześwituje jaskrawą czerwienią. Ten mechanizm opisuje rządowy program ochrony diabła tasmańskiego. Czerwone uszy widać na większości zdjęć w tym artykule, zrobionych w ciągu dnia.
Białe znaczenia też nie są jednakowe. Jedne diabły mają na piersi szeroki biały pas, inne małą plamkę, a niektóre dodatkowe plamy na zadzie albo bokach. Około 10% diabłów nie ma białych znaczeń wcale. Na zdjęciach z jednej wizyty w jednej zagrodzie łatwo odróżnić od siebie poszczególne osobniki właśnie po tym wzorze.
Gdzie żyje diabeł tasmański
Diabeł tasmański jest gatunkiem endemicznym — na wolności występuje wyłącznie na Tasmanii oraz na połączonej z nią podczas odpływu Robbins Island. Niegdyś zamieszkiwał także kontynentalną Australię, jednak wyginął tam około 3000 lat temu, prawdopodobnie na skutek konkurencji z dingo, presji ze strony człowieka i zmian środowiskowych. Według Australian Museum wiarygodne datowania skamieniałości wskazują na okres sprzed 3200–3500 lat.
Zwierzę preferuje suche lasy sklerofilowe, otwarte tereny leśne i porośnięte lasem wybrzeża, unikając najwyższych partii wyspy oraz bardzo wilgotnych obszarów. Najliczniejszy jest na wschodzie i północnym zachodzie Tasmanii, w strefie umiarkowanych opadów, zwłaszcza w suchych lasach sklerofilowych i nadmorskich wrzosowiskach. Dzięki dużej zdolności przystosowania radzi sobie w różnorodnych siedliskach, w tym w pobliżu terenów rolniczych i ludzkich zabudowań.
Zachowanie
Diabeł tasmański to zwierzę samotne i nocne, które jednak nie jest w pełni aspołeczne. Poszczególne osobniki tworzą rozbudowaną sieć kontaktów: w sezonie godowym kontaktują się głównie samce z samicami, a poza nim najczęściej samice między sobą. Wspólne żerowanie przy padlinie bywa prawdziwym wydarzeniem towarzyskim, podczas którego dochodzi do charakterystycznego „złośliwego ziewania” i głośnej wymiany dźwięków.
Diabły są ogólnie nieterytorialne, choć samice bronią okolic swoich nor. Areał osobniczy bywa rozległy, gdy pokarmu jest mało, a zwierzęta pokonują nawet kilkanaście kilometrów w ciągu nocy wzdłuż stałych szlaków w poszukiwaniu jedzenia. Dorosłe osobniki korzystają z kilku nor (często dawnych nor wombatów), które służą im przez całe życie.
Młode osobniki są bardzo aktywne i sprawnie wspinają się na drzewa oraz krzewy, co pozwala im zdobywać pokarm z ptasich gniazd i prawdopodobnie pomaga uciekać przed dorosłymi, które w skrajnym głodzie potrafią pożerać młodsze diabły. Z wiekiem wspinają się coraz słabiej.
Jak zachowują się diabły z bliska
Diabły tasmańskie obserwowałem w Australian Reptile Park w Somersby, w styczniu 2016 i w styczniu 2025 roku. Są bardzo ciekawskie i mają wyczulony węch. Przez cały czas obserwacji co chwilę wciągały powietrze nosem, węsząc, i biegały w kółko po wybiegu. Często wdawały się między sobą w krótkie przepychanki, które kończyły się tak szybko, jak się zaczynały. Ziewały też szeroko jak większość ssaków.
Szeroko otwarty pysk nie zawsze jest zwykłym ziewnięciem. Diabły pokazują w ten sposób zęby także wtedy, gdy czują się zagrożone. Według Australian Museum takie pokazy, razem z groźnymi dźwiękami, towarzyszą głównie jedzeniu albo wynikają ze strachu, a nie z agresji. Opinia zwierzęcia agresywnego wzięła się właśnie od nich.
Czym się żywi diabeł tasmański
Diabeł tasmański jest przede wszystkim oportunistycznym padlinożercą, choć potrafi też polować. Zjada padlinę ssaków (wombatów, pałanek, owiec i królików), a także mniejsze rodzime zwierzęta, ptaki i ryby wyrzucone na brzeg. Największe zdobycze, jakie upoluje samodzielnie, dorastają rozmiarów niewielkiego kangura, nie jest jednak wyspecjalizowanym drapieżnikiem.
Podczas obfitego posiłku potrafi pożreć nawet 40% masy własnego ciała w około pół godziny, po czym staje się ospały. Poluje samotnie, ale jedzenie traktuje jak czynność społeczną: przy jednej padlinie zbiera się zwykle od dwóch do pięciu osobników, które ustalają hierarchię za pomocą postaw ciała i dźwięków. Choć zdarzają się walki o pokarm, kłótnie są rzadsze, gdy jedzenia jest pod dostatkiem.
Dawniej rolnicy uważali diabły za zagrożenie dla żywego inwentarza, jednak dziś wiadomo, że pogląd ten był mocno przesadzony. Oczyszczając teren z padliny, diabeł tasmański ogranicza rozmnażanie się much i owadów, które mogłyby szkodzić zwierzętom hodowlanym, dzięki czemu bywa dla farmerów raczej pożyteczny.
Rozmnażanie i rozwój młodych
Cykl rozrodczy diabła tasmańskiego jest sezonowy i przypada na australijską jesień, zwykle na marzec i kwiecień, tak by odchów młodych zbiegł się z okresem największej dostępności pokarmu. Samice osiągają dojrzałość płciową w drugim roku życia i rozmnażają się raz do roku. Gatunek nie jest monogamiczny, samica może kopulować z kilkoma samcami.
Ciąża trwa około 21 dni, po czym na świat przychodzi zwykle 20–30 maleńkich, słabo rozwiniętych młodych, a według tasmańskiego programu ochrony nawet 40. O przeżyciu decyduje wyścig do torby lęgowej: matka ma tylko cztery sutki, więc wykarmić może jedynie czwórkę potomstwa. Torba, podobnie jak u wombata, otwiera się ku tyłowi. Młode pozostają w niej przyczepione do sutków przez około 100 dni, otwierają oczy i rozwijają futro mniej więcej po 90 dniach.
Po opuszczeniu torby młode diabły przebywają jeszcze przez kilka miesięcy pod opieką matki, aż usamodzielnią się w wieku około dziewięciu miesięcy. Na wolności bardzo niewiele diabłów tasmańskich dożywa więcej niż sześciu lat. Tam, gdzie od lat występuje DFTD, samice zaczynają się rozmnażać wcześniej, już w wieku jednego roku, a okres godowy wydłużył się i trwa od lutego do lipca.
Zagrożenia i ochrona
Największym zagrożeniem dla gatunku jest dziś rak pyska diabła (DFTD, ang. Devil Facial Tumour Disease), zakaźny nowotwór przenoszony podczas gryzienia, niemal zawsze śmiertelny. Chorobę po raz pierwszy stwierdzono w 1996 roku w Mount William na północnym wschodzie Tasmanii. W ciągu kolejnych dekad spustoszyła ona dzikie populacje, których liczebność w niektórych rejonach spadła o ponad 80%. Diabeł tasmański jest szczególnie podatny na infekcyjnego raka z powodu wyjątkowo małej różnorodności genetycznej.
W 2014 roku na półwyspie d’Entrecasteaux w południowo-wschodniej Tasmanii wykryto drugi, niezależny zakaźny nowotwór, nazwany DFT2. Wywołuje guzy, głównie na pysku, nie do odróżnienia gołym okiem od DFTD, ale pochodzi z innej linii komórek. Według badania opublikowanego w Evolutionary Applications w 2019 roku wszystkie diabły z DFT2 znaleziono na tym jednym półwyspie.
Zanim pojawiła się choroba, przez ponad sto lat diabły były tępione przez rolników, którzy błędnie uważali je za zagrożenie dla owiec. Gatunek objęto ochroną prawną dopiero w czerwcu 1941 roku, po czym populacja zaczęła się powoli odradzać. Poważnym zagrożeniem pozostają także zderzenia z pojazdami, bo diabły często żerują na padlinie zwierząt zabitych na drogach i same padają ich ofiarą.
Ile diabłów zostało na wolności? Zespół z Uniwersytetu Tasmańskiego oszacował, że dzika populacja liczyła w szczycie, w 1996 roku, około 53 tysięcy osobników, a w 2020 roku około 16 900. Na obszarach opanowanych przez chorobę zagęszczenie diabłów spadło średnio o 82%. Badacze prognozują, że spadek wyhamuje w ciągu dekady na poziomie około 12 tysięcy zwierząt (Cunningham i in., Ecology Letters, 2021; prognozę podał Uniwersytet Tasmański).
W maju 2008 roku Tasmania wpisała diabła na listę gatunków zagrożonych, w tym samym roku gatunek trafił na Czerwoną listę IUCN jako zagrożony (EN), a w maju 2009 roku status potwierdziło prawo federalne Australii, co zestawia Australian Museum. Rządy Australii i Tasmanii prowadzą wspólny program ochronny (Save the Tasmanian Devil Program), w tym hodowlę zdrowych, wolnych od DFTD osobników w izolacji. W 2020 roku diabły tasmańskie po raz pierwszy od tysięcy lat ponownie wypuszczono na kontynent australijski w ramach programów reintrodukcji.
Gdzie zobaczyć diabła tasmańskiego?
Diabła tasmańskiego najłatwiej zobaczyć w ośrodkach hodowlanych i parkach dzikiej przyrody, bo na wolności jest płochliwy i aktywny nocą. Poza Tasmanią jednym z takich miejsc jest Australian Reptile Park w Somersby na Central Coast, około godziny jazdy samochodem na północ od Sydney, przy Pacific Highway.
Australian Reptile Park i Aussie Ark
Australian Reptile Park nie jest zwykłym zoo z diabłami na wybiegu. To jego dyrektor, John Weigel, założył Devil Ark, ośrodek hodowli diabłów tasmańskich w górach Barrington Tops w Nowej Południowej Walii, otwarty w styczniu 2011 roku. Klimat Barrington Tops przypomina tasmański. Dziś organizacja działa pod nazwą Aussie Ark, a park w Somersby pozostaje jej partnerem w programach hodowlanych (historia Aussie Ark).
W 2020 roku Aussie Ark wypuściła łącznie 26 diabłów do ogrodzonego rezerwatu Barrington Wildlife Sanctuary o powierzchni 400 hektarów. To pierwsza od około 3000 lat populacja diabłów żyjąca na kontynencie poza zagrodami hodowlanymi. W maju 2021 roku zespół potwierdził narodziny siedmiu młodych, pierwszych urodzonych dziko w Australii kontynentalnej od tysięcy lat (phys.org, AFP). Diabły z Aussie Ark są wolne od DFTD. Część młodych przyjeżdża do parku w Somersby i wraca potem do programu hodowlanego w Barrington Tops.
Aussie Ark organizuje w Barrington Tops wycieczki z przewodnikiem „Devils in the Wild” i dni otwarte, ale w wybrane terminy i z przerwą zimową, więc daty trzeba sprawdzać na stronie Aussie Ark.
Diabły tasmańskie na Tasmanii
Na Tasmanii diabły można zobaczyć między innymi w tych ośrodkach:
- Devils@Cradle przy wjeździe do Parku Narodowego Cradle Mountain, z karmieniem diabłów w dzień i po zmroku,
- Bonorong Wildlife Sanctuary w Brighton, około 30 minut jazdy na północ od Hobart,
- Tasmanian Devil Unzoo w Taranna na półwyspie Tasmana, w drodze do Port Arthur.
Znaczenie w ekosystemie
Diabeł tasmański jest gatunkiem kluczowym dla równowagi ekosystemu Tasmanii. Jako padlinożerca sprawnie usuwa martwe zwierzęta, ogranicza rozprzestrzenianie się chorób i pasożytów. Jego obecność pomaga też powstrzymać ekspansję inwazyjnych drapieżników, takich jak lisy i dzikie koty, które na Tasmanii mają dzięki diabłom utrudnione zadanie.
Ubytek diabłów wywołany chorobą ma więc konsekwencje wykraczające daleko poza sam gatunek i osłabia całą sieć zależności w tasmańskich lasach. Z tego powodu diabeł tasmański stał się symbolem wyspy i sztandarowym gatunkiem tamtejszej ochrony przyrody.
Ciekawostki
- Diabeł tasmański ma najsilniejszy zgryz w przeliczeniu na masę ciała spośród wszystkich żyjących ssaków drapieżnych i potrafi przegryźć kość, a nawet metalowe pułapki.
- Choć wygląda groźnie, nie atakuje ludzi; słynne „ziewanie” z szeroko otwartym pyskiem to raczej wyraz strachu i niepewności niż agresji.
- Diabły są zaskakująco dobrymi pływakami, obserwowano je pokonujące rzeki o szerokości 50 metrów.
- Nazwa zwierzęcia wzięła się od niepokojących wrzasków, kaszlnięć i warknięć dochodzących nocą z buszu oraz od widoku szerokich szczęk i ostrych zębów, które pierwszym europejskim osadnikom kojarzyły się z piekielnymi psami.
- Światową sławę diabłowi tasmańskiemu przyniosła kreskówkowa postać „Taz” z Looney Tunes (w Polsce „Zwariowane melodie”), która zadebiutowała w 1954 roku.
- W przeszłości badania pokazały, że diabeł tasmański bywa dla wielu obcokrajowców jedynym skojarzeniem z Tasmanią, dlatego stał się ważnym elementem tamtejszej turystyki.
Podsumowanie
Diabeł tasmański to unikalny mięsożerny torbacz, ważny dla ekosystemu Tasmanii i pełniący rolę naturalnego padlinożercy. Jego ochrona jest niezbędna dla zachowania równowagi środowiska i przetrwania gatunku, który zmaga się dziś z zakaźnym rakiem pyska i utratą różnorodności genetycznej.
Ratowanie diabłów tasmańskich opiera się na programach hodowlanych, tworzeniu wolnych od choroby populacji, ochronie siedlisk oraz reintrodukcji na kontynent. Skuteczność tych działań zależy od współpracy rządu, organizacji pozarządowych i społeczeństwa, a od niej w dużej mierze zależy przyszłość gatunku.
Pozostałe torbacze i inne zwierzęta kontynentu opisuje przegląd fauny Australii.
FAQ
Czy diabeł tasmański jest groźny dla człowieka?
Nie, diabeł tasmański nie atakuje ludzi. Schwytany lub osaczony może gryźć i drapać ze strachu, jednak w naturalnych warunkach unika kontaktu i ucieka. Szerokie „ziewanie” wygląda groźnie, ale jest wyrazem strachu i niepewności, a przeraźliwy pisk służy głównie odstraszaniu innych diabłów przy padlinie. Zwierzęta, które realnie zagrażają ludziom, zestawia ranking niebezpiecznych zwierząt w Australii.
Z czego słynie diabeł tasmański?
Diabeł tasmański jest najbardziej znany jako największy współczesny mięsożerny torbacz oraz zwierzę o jednym z najsilniejszych zgryzów wśród ssaków w przeliczeniu na masę ciała. Słynie też z głośnych, niepokojących dźwięków, agresji podczas wspólnego żerowania i roli padlinożercy. Dodatkową rozpoznawalność zapewniła mu kreskówkowa postać „Taz” z Looney Tunes.
Czy diabeł tasmański jest agresywny?
Groźne pozy i odgłosy diabeł pokazuje głównie przy wspólnym żerowaniu, ale to w większości rytuał, który ustala kolejność przy padlinie i pozwala uniknąć walki. Do zranień dochodzi rzadko, najczęściej w okresie godowym, a nie przy jedzeniu. Prowadzi samotny tryb życia i nie jest zwierzęciem terytorialnym. Jego groźne „ziewanie” to zwykle sygnał strachu, a nie prawdziwej agresji.
Czy diabeł tasmański wciąż żyje?
Tak, diabeł tasmański wciąż żyje, ale jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem. Według szacunku Uniwersytetu Tasmańskiego na wolności na Tasmanii żyło w 2020 roku około 16 900 diabłów. Głównym zagrożeniem jest zakaźny rak pyska (DFTD). W 2020 roku diabły ponownie wypuszczono na kontynent australijski w ramach programów reintrodukcji.
Ile lat żyje diabeł tasmański?
Na wolności bardzo niewiele diabłów tasmańskich dożywa więcej niż 6 lat, a w niewoli żyją 7–8 lat. Takie dane podaje rządowy program ochrony gatunku Save the Tasmanian Devil Program.
Jakie dźwięki wydaje diabeł tasmański?
Diabeł tasmański wydaje bardzo charakterystyczne dźwięki: gardłowe ryki, przeraźliwe piski, warknięcia i chrumknięcia. To właśnie te niepokojące odgłosy, słyszane nocą w tasmańskim lesie, sprawiły, że pierwsi osadnicy nazwali go „diabłem”. Zwierzę staje się szczególnie hałaśliwe podczas rywalizacji o pokarm oraz gdy czuje się zagrożone.
Co zagraża populacji diabła tasmańskiego?
Największym zagrożeniem jest rak pyska diabła (DFTD), zakaźny, niemal zawsze śmiertelny nowotwór przenoszony podczas gryzienia. Populacja jest dodatkowo osłabiona niską różnorodnością genetyczną, która zwiększa podatność na chorobę. Istotnym problemem pozostają też zderzenia z pojazdami oraz, historycznie, tępienie zwierząt przez rolników.
Źródła
Poniższe, autorytatywne źródła posłużyły do weryfikacji najważniejszych danych o statusie ochronnym, liczebności populacji i biologii diabła tasmańskiego. Można w nich znaleźć pełniejszy, aktualny obraz sytuacji gatunku.
- IUCN Red List: Sarcophilus harrisii (Tasmanian devil): status ochronny gatunku.
- Department of Natural Resources and Environment Tasmania: Tasmanian Devils FAQs: biologia, masa ciała, długość życia, czerwone uszy, kontakt z ludźmi (źródło rządowe).
- Australian Museum: Tasmanian Devil: daty wpisów na listy gatunków zagrożonych, wymarcie na kontynencie, zachowanie.
- University of Tasmania: badanie Cunningham i in. 2021: liczebność populacji w 1996 i 2020 roku oraz prognoza.
- James i in. 2019, Evolutionary Applications: DFT2, drugi zakaźny nowotwór diabłów.
- Aussie Ark: historia: Devil Ark, Australian Reptile Park i powrót diabłów na kontynent.
- San Diego Zoo Wildlife Alliance: Tasmanian Devil: informacje o DFTD i programach ochronnych.
Wszystkie zdjęcia w artykule: Marek Dziok, australijski.pl.