Kilka miesięcy temu szedłem po południu szlakiem z wodospadów Kariong nieopodal Wondabyne. Było ciepło, powietrze pachniało olejkami eukaliptusów , a słońce leniwie przebijało się przez gałęzie. W pewnym momencie kątem oka zauważyłem coś, co wyglądało jak duży, ruchomy pękaty kamień.
Gdy podszedłem bliżej, zobaczyłem kolczatkę (po naszemu echidna). Stała nieruchomo, udając, że jej nie ma – dokładnie tak, jak robi większość Australijczyków, kiedy próbujesz im wcisnąć coś na siłę. To było krótkie spotkanie, ale zapamiętałem je doskonale. W Australii kolczatki są traktowane trochę jak skarb: pojawiają się rzadko, ale kiedy już je zobaczysz, od razu czujesz sympatię.
Kolczatka australijska – nasz australijski jeż, który wcale nie jest jeżem ale kuzynem dziobaka
Zabawne jest to, że wiele osób nazywa je „australijskimi jeżami”, choć tak naprawdę jeżami wcale nie są. Kolczatka to stekowiec – ssak, który składa jaja. Jej dalekim kuzynem jest dziobak, czyli równie „dziwny” przedstawiciel naszej lokalnej fauny.
W tym artykule opowiem Ci, czym właściwie jest kolczatka, jak wygląda, dlaczego tak trudno ją wypatrzyć, a także jak wychowuje swoje maleńkie młode, które mają jedną z najurokliwszych nazw w świecie zwierząt: puggles.
Australia to ojczyzna stekowców, najdziwniejszych ssaków świata
Australia to ewolucyjna „kapsuła czasu”, a zwierzęta z rzędu stekowców (monotrematy) są tego najlepszym dowodem. Stekowce to najmniejsza z trzech grup ssaków.
To jedyna grupa jajorodnych ssaków, która zamiast rodzić żywe młode, wciąż składa jaja — zupełnie jak ich gadzi przodkowie sprzed milionów lat. Ich nazwa „stekowce” pochodzi od faktu, że mają tylko jedno ujście dla układu wydalniczego i rozrodczego – kloakę, podobnie jak ptaki i gady.
Choć samice produkują mleko, nie mają sutków. Mleko wypływa bezpośrednio przez pory w skórze (na tzw. pola mleczne), a młode po prostu je zlizują z futra matki.
Ciekawostka: Kolczatki i dziobaki posiadają „szósty zmysł”. Ich dzioby są wyposażone w receptory wykrywające impulsy elektryczne generowane przez skurcze mięśni ich ofiar. Dziobak potrafi polować w mętnej wodzie z całkowicie zamkniętymi oczami i uszami!
Jak wygląda kolczatka (Tachyglossus aculeatus)?
Kolczatka australijska jej naukowa nazwa to Short-beaked echidna Tachyglossus aculeatus to gatunek ssaka z rodziny kolczatkowatych Tachyglossidae (Echidnas). Zamieszkuje całą Australię, od Tasmanii po Queensland Zachodnią Australię oraz południowo-wschodnią część Nowej Gwinei. Istnieje pięć podgatunków kolczatki, ale jak pisze Wikipedia granice między podgatunkami, są niejasne i konieczna jest rewizja przy użyciu nowoczesnych technik molekularnych i morfometrycznych, czyli przekładając to na ludzki język, różnice są niedostrzegalne dla większości ludzi.
Kiedy patrzysz na kolczatkę z bliska, od razu rzucają się w oczy jej kolce. Są twarde, ostre i wyglądają trochę jak skrzyżowanie jeżowych igieł z piórami. Kolczatka nosi ten pancerz nie bez powodu – to jej główna linia obrony. Jeśli poczuje się zagrożona, zwija się w kulę albo błyskawicznie wkopuje w ziemię, tak że na wierzchu zostają wyłącznie sterczące kolce. Działa to świetnie, bo mało który drapieżnik ma ochotę walczyć z taką żywą szczotką. Ciało kolczatki australijskiej jest również pokryte sierścią (rzadkim futrem), która na pierwszy rzut oka nie jest zauważalna, bo nasz wzrok skupia się na długich kolcach.
Jej długi ryjek przypomina trochę elastyczną gumową rurkę. Nie jest ozdobą – to prawdziwe narzędzie pracy, idealnie stworzone do grzebania w pniakach, pod liśćmi i w poszukiwaniu małych, ruchliwych przekąsek. Kolczatka nie ma zębów. Zamiast nich korzysta z długiego, lepkiego języka, który wysuwa niemal jak taśmę samoprzylepną. Jeśli kiedyś żułeś gumę Turbo i wyobrażałeś sobie, że rozciąga się bez końca, masz całkiem niezłe porównanie. Kolczatka australijska ma mocne, grube i krótkie nogi zakończone pazurami, które są przystosowane do szybkiego kopania.
Oczy kolczatki to połączenie cech gadów i ssaków
Oczy kolczatki to prawdziwy ewolucyjny pomost. Z jednej strony posiadają chrzęstne wzmocnienia twardówki, które są typowe dla gadów i ptaków, a u innych ssaków praktycznie nie występują. Z drugiej strony, ich siatkówka zawiera już fotoreceptory charakterystyczne dla ssaków, co pozwala im na ograniczone widzenie barwne, mimo że ewolucja poskąpiła im mięśni odpowiedzialnych za precyzyjne ostrzenie obrazu.
W praktyce wzrok kolczatki jest dość słaby i służy głównie do wykrywania ruchu oraz konturów otoczenia. Zwierzęta te nie mrugają tak jak my, co w połączeniu z ich uproszczoną budową powiek nadaje im specyficzne, nieruchome spojrzenie. Braki w ostrości widzenia kolczatki nadrabiają genialnym węchem oraz wspomnianą elektrorecepcją, która pozwala im dosłownie „widzieć” impulsy elektryczne ofiar ukrytych pod ziemią.
Co je nasz australijski kolczasty zwierz i jak zdobywa pokarm
Wbrew pozorom ta sympatyczna kulka z kolcami jest całkiem wymagającym smakoszem. W jej menu dominują mrówki i termity. Echidna żywi się zarówno owadami, jak i ich larwami Dla ludzi – lekkie zniechęcenie. Dla kolczatki – królewskie danie.
Gdy szuka jedzenia, kieruje się w miejsca, gdzie ruch jest niewielki i panuje spokój: stare, przegniłe pniaki, wilgotne zakamarki pod kamieniami, małe kopce pełne mrówek. Jeżeli przejdziesz obok powalonego drzewa i zobaczysz rozkopaną ziemię albo delikatne wgłębienia w kształcie miseczek, jest duża szansa, że niedawno pracowała tam kolczatka. Wkłada pysk w szczelinę, wysuwa język i… przysmak sam się przykleja.
Kolczatka jest mistrzem cierpliwości. Nie goni ofiary, nie robi zasadzek. Po prostu chodzi, szuka, nasłuchuje, węszy. To takie spokojne, powolne polowanie, w którym niczego nie trzeba udowadniać.
Ciekawostka — język echidny
Nazwa rodziny „Kolczatkowate” po łacinie „Tachyglossus” pochodzi od starogreckiego ταχύς (takhús), oznaczającego „szybki”, oraz γλῶσσα (glôssa), oznaczającego „język”, czyli SZYBKI JĘZYK, którym chwyta owady z ogromną prędkością.
Trzy ciekawostki o kolczatkach australijskich
Ssaki, które składają jaja
Kolczatki są jednym z nielicznych zwierząt na świecie, które łączą cechy typowych ssaków z elementami znanymi z gadów i ptaków. Razem z dziobakami tworzą grupę stekowców – ssaków składających jaja. Brzmi jak pomyłka w podręczniku biologii, ale tak właśnie funkcjonują.
Niska temperatura ciała
Kolczatki mają zimniejszą krew niż większość australijskich zwierząt i innych ssaków. Ich ciało potrafi utrzymać temperaturę znacznie poniżej standardowych wartości. To daje im przewagę w gorącym klimacie Australii – mogą spowalniać metabolizm, oszczędzać energię i świetnie radzić sobie zarówno w upałach, jak i chłodnych, wilgotnych porankach.
Echidna to samotnik z wyboru
Echidny prowadzą samotniczy tryb życia. Czasem spotykają się w okresie godowym, ale poza tym lubią towarzystwo natury znacznie bardziej niż innych kolczatek. Jeśli więc zauważysz jedną, nie spodziewaj się, że nagle pojawi się druga czy trzecia. To raczej mało realne.
Życie kolczatki – gdzie mieszka i jak się zachowuje kolczasty zwierzak
Australia jest ogromna i zaskakująco zróżnicowana, a kolczatki potrafią wykorzystać jej potencjał w pełni. Występują niemal wszędzie: w górach, nad oceanem, w buszu, na otwartych łąkach, wśród skał, a nawet blisko ludzkich domów, o ile panuje tam cisza. Echidny potrafią pływać, ale woda nie jest ich naturalnym siedliskiem, więc robią to, jak muszą. To może oznaczać np. regulację temperatury w bardzo gorące letnie dni. Widziałem takie zachowanie w Tower Hill Wildlife Reserve koło Warrnambool w stanie Wiktoria na południowym krańcu Australii (zdjęcia poniżej).
Najczęściej chowają się w krzakach, pośród korzeni drzew albo w gęstych zaroślach, gdzie czują się bezpiecznie. Kilka razy zdarzyło mi się zobaczyć kolczatkę tuż przy ścieżce lub wprost na szlaku w buszu. Wtedy najpierw wstrzymuje ruch, próbuje ocenić sytuację, a potem powoli toczy się dalej, jakby w ogóle nie zauważała świata wokół… no, chyba że chcesz jej zrobić 1000 zdjęć, a jej się to nie podoba.
Jaki tryb życia prowadzi kolczatka?
Jeśli chodzi o aktywność, wszystko zależy od temperatury. W chłodniejsze dni kolczatki śmiało wychodzą w ciągu dnia. Gdy robi się gorąco, przenoszą się na noc – to ich sposób na przetrwanie australijskiego lata.
Ciekawostka: torpor echidny, czyli krótkotrwała hibernacja echidny.
Kolczatki wykorzystują letarg jako mechanizm przetrwania, aby oszczędzać energię poprzez drastyczne obniżenie metabolizmu, tętna i temperatury ciała.
W letargu tętno kolczatki może spaść nawet do jednego uderzenia na minutę, a jej temperatura ciała może znacznie spaść, czasami do 5 stopni Celsjusza.
Kolczatki wchodzą w ten stan, aby oszczędzać energię, gdy brakuje pożywienia, na przykład w miesiącach zimowych lub bezpośrednio po pożarze buszu, gdy możliwości żerowania są ograniczone. Ta strategia pozwala im pozostać w swoim naturalnym środowisku i przetrwać w warunkach, które w przeciwnym razie byłyby dla nich nie do utrzymania.
Choć wyglądają na niezdarne i ociężałe, potrafią zaskoczyć. Gdy uznają, że zbliża się niebezpieczeństwo, włączają tryb błyskawicznego odwrotu. Czasem nawet nie wiadomo, w którym momencie zamieniają się w małą, biegnącą kulkę.
Ciekawostka: Hibernacja echidny (kolczatki australijskiej)
Kolczatki, zwłaszcza te krótkodziobe, zapadają w stan hibernacji lub głębokiego odrętwienia, zwłaszcza w chłodniejszych regionach alpejskich. Wchodzą w stan drastycznego obniżenia temperatury ciała, tętna (do ok. 4 uderzeń na minutę) i metabolizmu, aby przetrwać okresy zimna i niedoboru pożywienia, zazwyczaj od jesieni do zimy. Samce budzą się na gody, a samice potencjalnie wracają do snu. Znajdują schronienie w kłodach, skałach lub norach, doświadczając spowolnienia metabolizmu i okresowych przebudzeń, co czyni je wyjątkowymi hibernującymi stekowcami.
Jak kolczatka się broni
Strategia obronna kolczatki jest prosta: albo ucieka, albo znika pod ziemią. Jeśli wybiera to drugie, robi to z wprawą godną profesjonalnego kopacza. W kilka sekund potrafi zakopać się tak, że z ziemi wystają tylko kolce. Sztuka kopania to jedna z mocniejszych stron echidny i jest skuteczna dzięki solidnym łapom z długimi i mocnymi pazurami.
Jeżeli nie może użyć żadnej z powyższych strategii, to po prostu zwija się w kulkę nastroszoną kolcami, dokładnie tak jak polski jeż 🙂
Dla drapieżników to jasny komunikat: tu nie ma czego szukać. Kolczatka nie gryzie, nie drapie i nie szczeka. Jej pancerz to wszystko, czego potrzebuje.
Czy kolczatka jest jadowita?
Kolczatki nie są jadowite, mimo że samce mają ostrogi na tylnych odnóżach. W przeciwieństwie do spokrewnionych z nimi dziobaków ostrogi te wydzielają niejadowitą, woskową substancję, prawdopodobnie służącą do oznaczania terenu zapachem, a nie do wstrzykiwania jadu. Ich ostre kolce nie są toksyczne, choć mogą powodować ból, jeśli zostaną dotknięte.
Występują różnice płciowe u kolczatek, dorosłe samce zazwyczaj posiadają te ostrogi, podczas gdy samice zazwyczaj tracą je w miarę dojrzewania.
Samce stekowców: dziobaków i kolczatek wydzielają jad z ostrogi w tylnej nodze. U dziobaków ostroga wstrzykuje jad konkurentom, powodując ból i obrzęk, ale funkcja ostrogi kolczatki i wydzielana przez nią substancja pozostają niejasne. Badania nad ewolucją kolczatek przeprowadzone na Uniwersytecie w Sydney sugerują, że przodkowie kolczatek byli jadowici miliony lat temu, ale utracili tę cechę w toku ewolucji.
Rozmnażanie echidny i jak nazywamy dzieci kolczatki
Najbardziej niezwykły element życia kolczatki pojawia się w momencie, kiedy zostaje mamą. Proces wygląda inaczej niż u większości ssaków i jest prawdziwą perełką biologii. Wiek osiągnięcia dojrzałości płciowej jest niepewny, ale może wynosić od czterech do pięciu lat. Dwunastoletnie badania terenowe wykazały, że kolczatka australijska osiąga dojrzałość płciową między piątym a dwunastym rokiem życia, a częstotliwość rozrodu waha się od jednego na dwa lata do jednego na sześć lat.
Jajo i torba
Samica składa zwykle jedno jajo. Następnie, jajo przemieszcza się z kloaki do specjalnej torby lęgowej na brzuchu. Jajo inkubuje się tam, aż w końcu. Po około 10 dniach młode przebija się przez bardzo mocną osłonkę używając do tego rogowego wyrostka na końcu pyszczka.
Wyklute młode nazywa się puggle. Jest gołe, pozbawione kolców i tak małe, że spokojnie mieści się w dłoni. Zaraz po wykluciu ma ok. 1,5 cm długości i waży pół grama! Patrząc na puggle, trudno uwierzyć, że kiedyś wyrośnie na kolczatkę z pancerzem jak jeżozwierz.
Karmienie młodych
Kolczatka nie ma sutków. To kolejny element, który wyróżnia ją w świecie ssaków. Mleko matki wydziela się z gruczołów na skórze, tworząc coś w rodzaju mlecznych pól, z których puggle po prostu zlizuje mleko matki.
Młode zostaje w torbie przez kilka tygodni, a gdy zaczynają mu rosnąć kolce, mama zostawia je w bezpiecznej norze i wraca tam, by je karmić. Im większe jest puggle, tym rzadziej widują się z mamą – aż w końcu maluch rusza w świat sam.
Gdzie możecie zobaczyć kolczatki australijskie?
Oczywiście w buszu, ale w związku z tym, że jest to płochliwe zwierzę i ich główne okresy aktywności to świt i zmierzch i w zasadzie nawet mieszkając w Australii, nie jest łatwo je spotkać. Pewnośc w zobaczeniu macie w parkach zwierząt i zoo. Godnym polecenia jest Australian Reptile Park, półtorej godziny jazdy z centrum Sydney. Tam też zobaczyczie inne zwierzęta: kangury, koale, dingo, wallabie, krokodyla różańcowego, węże i wiele innych. Polecam 🙂
Australijski unikalny ekosystem pełen dziwnych zwierząt
Kolczatka australijska może wyglądać niepozornie, ale dla wielu mieszkańców Australii to jedno z najbardziej urokliwych zwierząt. Łączy w sobie niezwykłą biologię, spokojny charakter i wyjątkową zdolność do unikania ludzi. Jeśli będąc w Australii, spotkasz ją podczas spaceru, zatrzymaj się na chwilę. Takie momenty przypominają, dlaczego Australia jest miejscem, w którym natura zaskakuje na każdym kroku. Tyle wystarczy, żeby polubić to zwierzę na całe życie.
Jak można pomóc kolczatkom?
Kolczatki żyją blisko ludzi, choć rzadko je widać. Najlepsze, co można dla nich zrobić, to zostawić im przestrzeń.
W Australii istnieje jedno ważne ostrzeżenie: patrz na drogę. Kolczatki często próbują przejść na drugą stronę szosy, a ich spokojne tempo bywa zdradliwe. Jeśli zobaczysz kolczatkę na poboczu, pozwól jej przejść. Jeżeli zaś wejdzie na Twój ogród – po prostu ciesz się widokiem.
Nie karm ich i nie próbuj dotykać. Dla nich to stres. A kolczatka najbardziej lubi być tam, gdzie nikt jej nie zaczepia.